Thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự được tính từ ngày tội phạm được thực hiện (khoản 3 Điều 27 Bộ luật Hình sự), không tính từ ngày bị phát hiện hay ngày có đơn tố giác. Lấy ngày đó cộng thêm 05, 10, 15 hoặc 20 năm tuỳ loại tội là ra mốc tròn của thời hiệu, trừ khi có sự kiện làm thời hiệu tính lại.
Phép cộng thì đơn giản, cái khó là chọn đúng ngày bắt đầu và đúng số năm. Bài này đi qua từng ca thường gặp: một hành vi gọn trong một ngày, hành vi lặp nhiều lần, nhiều người cùng làm, hậu quả xảy ra sau hành vi, và luật thay đổi giữa chừng. Mỗi ca có ví dụ giả định với ngày cụ thể để bạn đếm theo.
Ví dụ đếm ngày với bốn loại tội
Giả sử mỗi hành vi dưới đây diễn ra gọn trong ngày 15/3/2020 và trong suốt thời gian sau đó không có sự kiện nào làm thời hiệu tính lại. Mốc tròn của thời hiệu là cùng ngày, cùng tháng của năm kết thúc:
| Hành vi giả định | Khoản áp dụng | Loại tội | Thời hiệu | Mốc tròn |
|---|---|---|---|---|
| Anh A lấy chiếc xe đạp trị giá 3 triệu đồng | Khoản 1 Điều 173 | Ít nghiêm trọng | 05 năm | 15/3/2025 |
| Chị B lấy số hàng trị giá 120 triệu đồng của cửa hàng | Khoản 2 Điều 173 (từ 50 đến dưới 200 triệu) | Nghiêm trọng | 10 năm | 15/3/2030 |
| Anh C chiếm đoạt 300 triệu đồng được giao giữ theo hợp đồng rồi bỏ trốn | Khoản 3 Điều 175 (từ 200 đến dưới 500 triệu, tù 05 đến 12 năm) | Rất nghiêm trọng | 15 năm | 15/3/2035 |
| Anh D lừa đảo chiếm đoạt tài sản thuộc khoản 4 Điều 174 | Khoản 4 Điều 174 (tù 12 đến 20 năm hoặc chung thân) | Đặc biệt nghiêm trọng | 20 năm | 15/3/2040 |
Ở ví dụ đầu, nếu đến sau mốc 15/3/2025 mới có tố giác và không có sự kiện tính lại, anh A không còn bị truy cứu về hành vi đó. Ở ví dụ thứ hai, cùng mốc thời gian ấy chị B vẫn còn trong thời hiệu thêm năm năm nữa, chỉ vì giá trị tài sản vượt ngưỡng 50 triệu đồng.
Bộ luật Hình sự không viết chi tiết ngày cuối cùng là ngày nào hay có tính ngày bắt đầu hay không. Khi sự việc nằm sát mốc vài ngày, nên nhờ luật sư xem cách tính áp dụng cho hồ sơ, đừng tự kết luận dựa trên phép cộng.
Ngày tội phạm được thực hiện là ngày nào
Với tội có hành vi diễn ra trong một thời điểm, như lấy một tài sản rồi đi, ngày thực hiện tội phạm là ngày xảy ra hành vi. Với tội mà điều luật đòi hỏi hậu quả mới cấu thành, như vi phạm quy định giao thông gây thiệt hại ở Điều 260 hay cố ý gây thương tích ở Điều 134, hành vi và hậu quả thường xảy ra cùng lúc nên ít gây tranh cãi.
Ca khó là khi hành vi kéo dài hoặc lặp lại. Ví dụ một người giữ tài sản của người khác trong nhiều tháng, hoặc nhiều lần lấy một khoản nhỏ rồi cộng lại mới vượt ngưỡng định tội. Bộ luật Hình sự không có một điều riêng giải thích ngày bắt đầu cho các ca này. Trong thực tiễn, mốc thường được xem xét ở thời điểm hành vi chấm dứt hoặc lần thực hiện cuối, nhưng đây là vấn đề áp dụng phụ thuộc hồ sơ và hướng dẫn của cơ quan có thẩm quyền, không phải con số người ngoài có thể tự chốt.
Một lưu ý thực tế: ngày tội phạm được thực hiện thường được chứng minh bằng chứng cứ khách quan như biên nhận, sao kê, tin nhắn, hợp đồng có ngày ký. Người trong cuộc nhớ sai một tháng là chuyện bình thường, nên đừng dựa vào trí nhớ khi tính thời hiệu cho một việc đã cũ.
Nhiều tội, nhiều người, nhiều lần: mỗi thứ một đồng hồ
Một người phạm hai tội khác nhau. Mỗi tội có thời hiệu riêng, đếm từ ngày thực hiện tội đó và theo loại của tội đó. Ví dụ anh E trộm cắp thuộc khoản 1 Điều 173 vào năm 2019 và cố ý gây thương tích thuộc khoản 2 Điều 134 vào năm 2021: tội thứ nhất có thời hiệu 05 năm, tội thứ hai 10 năm, hai đồng hồ chạy độc lập, trừ khi tội sau làm thời hiệu tội trước tính lại theo khoản 3 Điều 27.
Tội phạm mới làm đồng hồ cũ quay về số không. Trong ví dụ trên, tội thứ hai có khung cao nhất 06 năm tù, tức trên 01 năm tù. Nếu nó xảy ra khi tội thứ nhất còn trong thời hiệu, thì thời hiệu của tội thứ nhất được tính lại kể từ ngày phạm tội mới. Đây là điểm người ta hay bỏ sót khi tự tính.
Nhiều người cùng thực hiện một tội. Thời hiệu gắn với từng người. Nếu chỉ một người trong nhóm bị truy nã và trốn tránh, việc tính lại theo khoản 3 Điều 27 áp dụng với người đó, không tự động kéo theo những người còn lại. Tương tự, người nào phạm tội mới thì chỉ thời hiệu của người đó tính lại.
Chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt. Các trường hợp này vẫn được xử theo điều luật về tội tương ứng (Điều 57), nên loại tội và thời hiệu cũng xác định theo khung của khoản bị áp dụng; riêng chuẩn bị phạm tội chỉ bị truy cứu với các tội được liệt kê ở khoản 2, khoản 3 Điều 14.
Luật thay đổi giữa chừng thì tính theo luật nào
Khoản 1 Điều 7 Bộ luật Hình sự đặt nguyên tắc: điều luật áp dụng là điều luật đang có hiệu lực tại thời điểm hành vi được thực hiện. Khoản 2 cấm áp dụng ngược các quy định không có lợi, còn khoản 3 cho phép áp dụng ngược các quy định có lợi cho người phạm tội. Thời hiệu cũng nằm trong vòng ảnh hưởng của nguyên tắc này, vì nó phụ thuộc vào khung hình phạt.
Lấy ví dụ giả định: một hành vi xảy ra trước ngày 01/7/2025, khi khung hình phạt cao nhất của một khoản nào đó còn nặng hơn. Sau khi Luật số 86/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 01/7/2025, nếu khung của khoản đó nhẹ đi, thì theo điểm b khoản 1 Điều 4 của luật này, quy định có lợi được áp dụng cho cả hành vi xảy ra trước mốc đó mà sau mốc mới bị phát hiện hoặc đang bị điều tra, truy tố, xét xử. Ngược lại, quy định không có lợi, chẳng hạn khung nặng hơn hoặc mở rộng phạm vi xử lý, không được áp dụng cho hành vi đã xảy ra trước ngày 01/7/2025 theo điểm c khoản 1 Điều 4.
Với người đang tính thời hiệu cho một việc đã cũ, điều này có nghĩa là phải đọc cả hai phiên bản của điều luật, phiên bản lúc hành vi xảy ra và phiên bản hiện hành, rồi chọn phương án có lợi. Bản Bộ luật Hình sự hiện hành đã gộp các lần sửa đổi, nên khi đọc một khung hình phạt, bạn cần biết nó có hiệu lực từ ngày nào.
Ba nhầm lẫn khi chọn mốc tính
Lấy ngày có đơn tố giác làm mốc. Nhiều người bị hại nghĩ rằng thời hiệu bắt đầu từ lúc mình phát hiện bị mất tài sản hoặc lúc nộp đơn. Thực ra đồng hồ đã chạy từ ngày hành vi xảy ra. Ví dụ chị G cho người quen giữ một khoản tiền từ tháng 6/2018, đến tháng 6/2024 mới phát hiện khoản tiền bị chiếm đoạt: nếu hành vi chỉ thuộc khoản 1 Điều 175 với thời hiệu 05 năm và không có sự kiện tính lại, mốc tròn đã qua từ năm 2023.
Lấy ngày khởi tố hay ngày xét xử làm mốc kết thúc. Câu hỏi đúng là thời hiệu đã hết hay chưa tại thời điểm cơ quan có thẩm quyền bắt đầu truy cứu. Việc vụ án kéo dài sau đó là chuyện của tố tụng, cần luật sư giải thích theo hồ sơ cụ thể, không nên tự suy luận rằng cứ quá số năm tính đến ngày xét xử là được miễn.
Quên rằng giá trị tài sản quyết định cả thời hiệu. Cùng một hành vi lấy tài sản, nếu kết luận định giá cho ra 48 triệu đồng thì khoản 1 Điều 173 được áp dụng, thời hiệu 05 năm; nếu ra 52 triệu đồng thì sang khoản 2, thời hiệu 10 năm. Vì vậy, đừng tính thời hiệu trước khi biết con số định giá, nhất là với tài sản đã qua sử dụng mà giá thị trường khó ước lượng.
Quy trình tự kiểm tra thời hiệu cho một việc đã cũ
Nếu bạn đang cần xem một sự việc xảy ra nhiều năm trước còn trong thời hiệu hay không, làm lần lượt như sau và ghi kết quả từng bước ra giấy:
- Ghi lại mọi mốc thời gian có giấy tờ chứng minh: ngày ký, ngày chuyển tiền, ngày nhận hàng, ngày xảy ra va chạm.
- Xác định điều luật và khoản có khả năng áp dụng theo phiên bản luật tại thời điểm hành vi xảy ra, rồi so với phiên bản hiện hành.
- Lấy mức cao nhất của khung đó, xếp loại theo khoản 1 Điều 9 và tra thời hiệu ở khoản 2 Điều 27.
- Đối chiếu Điều 28 xem tội có thuộc nhóm không áp dụng thời hiệu không.
- Rà lại khoảng thời gian từ ngày thực hiện đến nay: có lần nào phạm tội mới với khung cao nhất trên 01 năm tù không, có quyết định truy nã nào không.
- Cộng số năm vào ngày bắt đầu (hoặc ngày tính lại) để ra mốc tròn, rồi so với ngày hôm nay.
Nếu kết quả rơi vào khoảng vài tháng quanh mốc, hoặc bước hai cho ra hai khoản khác nhau, đó là lúc cần luật sư đọc hồ sơ. Sai một khoản là sai cả thời hiệu. Câu nên hỏi là: theo giấy tờ hiện có, mốc bắt đầu hợp lý nhất là ngày nào và vì sao.
Câu hỏi thường gặp
Thời hiệu truy cứu hình sự bắt đầu tính từ ngày nào?
Theo khoản 3 Điều 27 Bộ luật Hình sự, thời hiệu tính từ ngày tội phạm được thực hiện. Ngày phát hiện, ngày có đơn tố giác hay ngày cơ quan chức năng biết đến sự việc không phải là mốc bắt đầu.
Phạm hai tội thì thời hiệu tính chung hay riêng?
Mỗi tội có thời hiệu riêng theo loại tội của nó và đếm từ ngày thực hiện tội đó. Tuy vậy, nếu tội sau có khung cao nhất trên 01 năm tù và xảy ra khi tội trước còn trong thời hiệu, thời hiệu tội trước được tính lại từ ngày phạm tội sau.
Hành vi kéo dài nhiều tháng thì lấy ngày nào để tính?
Bộ luật Hình sự không có điều riêng cho trường hợp này. Thực tiễn thường xem xét ở thời điểm hành vi chấm dứt hoặc lần thực hiện cuối, nhưng phụ thuộc vào hồ sơ cụ thể, nên cần luật sư xem xét khi sự việc sát mốc.
Luật mới giảm khung hình phạt thì thời hiệu có ngắn lại không?
Theo khoản 3 Điều 7 Bộ luật Hình sự, quy định có lợi cho người phạm tội được áp dụng cả với hành vi xảy ra trước khi luật có hiệu lực. Nếu khung nhẹ đi làm loại tội thấp xuống, thời hiệu xác định theo loại tội mới có lợi hơn.
Một người trong nhóm bị truy nã thì thời hiệu của người khác có bị tính lại không?
Thời hiệu gắn với từng người phạm tội. Việc tính lại do cố tình trốn tránh và đã có quyết định truy nã theo khoản 3 Điều 27 chỉ áp dụng với chính người bị truy nã, không tự động áp dụng cho những người cùng thực hiện.
Có nên tự kết luận đã hết thời hiệu chỉ dựa trên phép cộng năm không?
Không nên. Phép cộng chỉ đúng khi đã chắc chắn về khoản áp dụng, ngày thực hiện và việc không có sự kiện tính lại. Ba yếu tố này đều có thể bị xác định khác đi trên chứng cứ, nên cần luật sư đọc hồ sơ.